Ủy ban Thần học Quốc tế đã công bố tài liệu "Chăm sóc ngôi nhà chung của chúng ta", kêu gọi một "lời đáp trả đầy trách nhiệm và huynh đệ đối với Thiên Chúa Ba Ngôi". Vấn đề sinh thái là một vấn đề thần học: cách chúng ta chăm sóc Công trình tạo dựng vừa bộc lộ vừa định hình mối tương quan của chúng ta với Thiên Chúa. Tình trạng suy thoái môi trường đang ở mức báo động, cần có những hành động cấp bách vì sự bền vững của hành tinh. Mọi sự đều liên kết với nhau: lắng nghe tiếng kêu của Trái Đất và của người nghèo.
Làm thế nào đáp lại, dưới nhãn quan Kitô giáo, "cuộc khủng hoảng sinh thái và xã hội", "thiển cận và mang tính tự sát" mà nhân loại đang sa vào? Đây là câu hỏi trọng tâm trong văn kiện mới của Ủy ban Thần học Quốc tế (CTI), mang tựa đề "Chăm sóc ngôi nhà chung của chúng ta – Lời đáp trả đầy trách nhiệm và huynh đệ đối với Thiên Chúa Ba Ngôi". Được công bố vào thứ Tư, ngày 2/9, với sự phê chuẩn của Đức Giáo hoàng, văn kiện này là thành quả của những suy tư được thực hiện trong giai đoạn 2022–2025.
Điểm xuất phát là "sự biến động ba mặt", vốn dẫn đến việc đánh mất nhận thức tự phát về thiên nhiên là công trình tạo dựng của Thiên Chúa; dẫn đến sự khẳng định một nhãn quan ngày càng coi con người là trung tâm và mang tính khai thác trong mối tương quan giữa con người với công trình tạo dựng; và dẫn đến sự lan rộng của một cuộc khủng hoảng toàn cầu.
Mọi sự đều liên kết với nhau
Tài liệu được chia thành ba chương. Chương đầu tiên - "Ngôi nhà chung, công trình của Thiên Chúa Ba Ngôi" - nhấn mạnh đến "dấu ấn không chỉ của Thiên Chúa, mà còn của Chúa Ba Ngôi" hiện diện trong công trình tạo dựng. Chương này trình bày các đặc nét của tính bí tích, nghĩa là nó là dấu chỉ của "một thực tại thánh thiêng và ẩn giấu", vốn đạt đến "đỉnh cao" nơi Bí tích Thánh Thể - và của tính tương quan, bởi vì con người đáp lại ơn gọi của mình khi phát triển đúng đắn các mối tương quan với Thiên Chúa, với tha nhân và với công trình tạo dựng. Tài liệu khẳng định: "Không có gì và không ai là một đơn tử"; "mọi sự đều liên kết với nhau" để tạo thành "một cộng đồng sự sống duy nhất".
Nguồn gốc của vũ trụ theo khoa học và đức tin
Chương đầu tiên cũng khai triển cuộc đối thoại với một số quan điểm khoa học và triết học về vũ trụ, qua đó cho thấy đức tin vào Thiên Chúa Tạo Hóa mang lại điều mà khoa học không thể cung cấp, ngay cả khi khoa học đang "một cách chính đáng" nghiên cứu các giai đoạn sơ khai của vũ trụ. Quả thực, trong khi vũ trụ học đặt câu hỏi về việc thế giới đã hình thành như thế nào, thì đức tin lại giải thích tại sao: Thiên Chúa ban cho vũ trụ một nguồn gốc mang tính siêu hình, chứ không chỉ thuần túy vật lý, khi Ngài tự do gọi vào hiện hữu những gì mà tự thân chúng vốn dĩ sẽ không tồn tại.
Theo hình ảnh và giống như Thiên Chúa
Chương hai - "Con người trong Ngôi nhà chung" - mở đầu bằng việc suy tư về con người được tạo dựng "theo hình ảnh và giống như Thiên Chúa"; điều này mang lại cơ hội tái khẳng định rằng những sự khác biệt - dù là về nguồn gốc sắc tộc, giới tính, văn hóa, địa vị xã hội hay kinh tế - hoàn toàn không hàm ý bất kỳ một phẩm trật nào. Việc lợi dụng những khác biệt này để phân biệt đối xử hoặc bắt người khác phục tùng sẽ khiến chúng ta xa rời kế hoạch của Thiên Chúa.
Lời kêu gọi hoán cải sinh thái
Tiếp đến, CTI tóm tắt một số dữ liệu "rất đáng báo động về tình trạng suy thoái sinh thái": sự biến mất tính dạng sinh học ; ô nhiễm không khí ; suy giảm chất lượng nguồn nước ; chiến tranh vốn đẩy nhanh sự tàn phá môi trường "một cách tàn khốc"; những hậu quả "rất nghiêm trọng" của tất cả những điều này đối với người nghèo, mà những nguồn tài nguyên thiên nhiên của họ bị khai thác và buộc phải di cư. Từ đó, Ủy ban đưa ra lời kêu gọi mạnh mẽ: trước một cuộc khủng hoảng sinh thái "chưa từng có", không chỉ cần phải có các giải pháp khoa học và kỹ thuật, mà còn và nhất là "sự thay đổi về các giá trị văn hóa", một cuộc hoán cải sinh thái thực sự trong lối sống của chúng ta.
Tội lỗi chống lại Công trình tạo dựng và chống lại Đấng Tạo Hóa
Tiếp đó, văn kiện đề xuất nói về "tội lỗi chống lại Công trình tạo dựng và chống lại Đấng Tạo Hóa", một cách nói mang tính thần học giúp liên kết tình trạng suy thoái môi trường với việc khước từ ý định của Thiên Chúa dành cho công trình tạo dựng, đồng thời tránh được việc sử dụng ngôn ngữ thuần túy mang tính khoa học (như thuật ngữ "diệt chủng sinh thái" (écocide)) cũng như tránh làm lu mờ trách nhiệm. Quả thực, thời điểm lịch sử hiện nay "đòi hỏi mọi người, bắt đầu từ những người có trách nhiệm trong đời sống công cộng, một động cấp bách nhằm bảo đảm sự bền vững của hành tinh và khả năng ở được của Ngôi nhà chung. Đây không chỉ là một đòi hỏi đạo đức, nhưng còn mang tính thần học."
Bí tích Thánh Thể, “trường học về sinh thái”
Góc nhìn đức tin cũng dẫn đến việc khước từ “hai thái cực không thể chấp nhận được”: “chủ thuyết con người trung tâm” (anthropocentrisme) mang tính khai thác, vốn coi con người là “chủ nhân tuyệt đối của tất cả công trình tạo dựng”, và “chủ thuyết sinh học trung tâm” (biocentrisme) hay “chủ thuyết hệ sinh trung tâm” (écocentrisme), vốn tuyệt đối hóa thiên nhiên. Trái lại, quan điểm Kitô giáo đề xuất một “chủ thuyết con người trung tâm được xếp đặt” (anthropocentrisme situé) (thành ngữ được Đức Giáo hoàng Phanxicô sử dụng và được Đức Giáo hoàng Lêô XIV nhắc lại), vốn đặt con người vào vai trò “người quản lý và tôi tớ của Công trình tạo dựng”. Ơn gọi kép này tìm thấy sự trọn vẹn nơi Bí tích Thánh Thể, “trường học về sinh thái”, giúp vun đắp “thái độ tích cực và mang tính chủ động đối với thiên nhiên”.
Lôgic Năm Thánh và linh đạo sinh thái
Chương ba - "Bảo vệ Ngôi nhà chung" - đề xuất một số đường hướng hành động, được xây dựng dựa trên năm mối tương quan cơ bản của con người. Từ mối tương quan với Thiên Chúa nảy sinh "lôgic Năm Thánh": dựa trên tình huynh đệ, tình liên đới, tính nhưng không và sự khiêm nhường, lôgic này dẫn đến công bằng xã hội. Từ mối tương quan với chính mình nảy sinh "một linh đạo sinh thái", kêu gọi lối sống lành mạnh, có trách nhiệm và chú trọng đến việc tiêu dùng có ý thức ("mỗi hành động mua sắm đều là một hành động luân lý").
Tiếng kêu của Trái Đất và người nghèo
Từ mối tương quan với Công trình tạo dựng nảy sinh các nguyên tắc như sự tôn trọng; tính bền vững; việc lắng nghe "tiếng kêu thấu trời" của Trái Đất, vốn "gắn liền một cách bi thảm với tiếng kêu của người nghèo"; việc tôn trọng sự sống (cho phép con người sử dụng tài nguyên thiên nhiên, nhưng theo nhu cầu của mình và có chừng mực); tinh thần khổ chế và chay tịnh (một phản ứng mang tính đạo đức trước tình trạng khai thác tài nguyên quá mức, đặc biệt là tại các quốc gia giàu có); và cam kết dấn thân có sự phân biệt dựa trên trách nhiệm của từng quốc gia.
Tính chất thánh thiêng của sự sống con người và việc khước từ chiến tranh
Hơn nữa, từ mối tương quan với người lân cận nảy sinh tính chất thánh thiêng của sự sống con người (một quyền vô điều kiện và bất khả xâm phạm mà các quốc gia phải bảo vệ và thúc đẩy, bao gồm cả việc khước từ chiến tranh); nguyên tắc mục đích chúng của của cải (cũng phải chăm lo cho Ngôi nhà chung vì các thế hệ tương lai); tình huynh đệ (liều thuốc giải độc cho chủ nghĩa cá nhân “sai lầm, ích kỷ, tàn ác và tham lam”); lòng thương xót; và nguyên tắc ưu tiên chọn lựa người nghèo.
Sự hợp tác liên tôn
Trong phần thứ năm và cũng là phần cuối cùng, CTI suy tư về những đóng góp của các tôn giáo khác nhau đối với việc bảo vệ Công trình tạo dựng. Văn bản đặc biệt nêu bật những yếu tố chung nhất: sự tương tùy của mọi sự hiện hữu; bổn phận tôn trọng mọi sinh vật; trách nhiệm của con người. Như vậy, "từ góc độ đức tin Kitô giáo, cánh cửa luôn rộng mở cho sự hợp tác liên tôn trong sứ mạng chung là tôn trọng bảo vệ Công trình tạo dựng."
Trách nhiệm luân lý
Trong phần kết luận của văn kiện, Ủy ban tái khẳng định rằng vấn đề sinh thái cũng là một vấn đề thần học: cách chúng ta chăm sóc công trình tạo dựng sẽ định hình mối tương quan của chúng ta với chính Thiên Chúa. Văn kiện kêu gọi một "sự chuyển đổi sinh thái" noi gương thánh Phanxicô Assisi, và kết thúc bằng niềm hy vọng: cuộc khủng hoảng môi trường, dù nghiêm trọng đến đâu, cũng không làm tổn hại niềm tin vào Thiên Chúa, Đấng "đổi mới mọi sự".
Tý Linh
(theo Isabella Piro – Vatican News)
 (1)_1788158595.jpg)
