Kể từ khi được bầu chọn vào ngày 13 tháng 3 năm 2013, Đức Phanxicô, người qua đời vào ngày 21 tháng 4 năm 2025, luôn có những hành động mạnh mẽ, mỗi hành động đều được các nhiếp ảnh gia trên khắp thế giới ghi lại. Một năm sau khi ngài qua đời, chúng ta cùng nhìn lại những hình ảnh và di sản đã định hình triều đại giáo hoàng của ngài.
Trong chuyến đi đầu tiên đến Lampedusa, Đức Giáo hoàng Phanxicô đã thả một vòng hoa xuống nước để tưởng nhớ những người di cư: bức ảnh đó đã lan truyền rộng rãi. Từ Đất Thánh đến Iraq, qua vùng Amazon, các nhà báo của La Croix đã xem lại những hình ảnh mang tính biểu tượng đã đánh dấu triều đại giáo hoàng của Đức Phanxicô và, thông qua đó, khắc họa chân dung một vị giáo hoàng vừa khiêm nhường vừa cương quyết.
Ngày 13 tháng 3 năm 2013, Đức Giáo hoàng Phanxicô, mới đắc cử, đã xuất hiện trước đám đông tại Quảng trường Thánh Phêrô. Đức Phanxicô bày tỏ lòng biết ơn về sự đón tiếp nồng hậu và khiêm tốn thừa nhận sứ mạng của mình: "Cộng đồng giáo phận Rôma đã có Giám mục của mình." Đám đông reo hò vang dội. Sau đó, ngài xin mọi người cầu nguyện cho Đức nguyên Giáo hoàng Bênêđíctô XVI, đồng thời bày tỏ lòng biết ơn về những cống hiến của ngài cho Giáo hội. Sau đó, ngài đã vạch ra con đường sẽ đánh dấu mười hai năm tiếp theo: "Một con đường của tình huynh đệ, tình yêu thương và sự tin tưởng giữa chúng ta. Chúng ta hãy luôn cầu nguyện cho nhau. Chúng ta hãy cầu nguyện cho toàn thế giới, để có được tình huynh đệ lớn lao." Trong lần xuất hiện đầu tiên này, trước khi ban phép lành Urbi et Orbi, ngài đã cúi mình trước mọi người và xin họ cầu nguyện cho ngài, điều mà sau này trở thành dấu ấn của ngài: "Tôi xin anh chị em cầu nguyện để Chúa chúc lành cho tôi: lời cầu nguyện của dân chúng, xin phép lành cho Giám mục của họ." Ngay từ buổi tối đầu tiên đó, lòng yêu mến của ngài dành cho Đức Mẹ cũng đã thể hiện rõ: "Thưa anh chị em, tôi xin phép rời đi bây giờ. Cảm ơn anh chị em rất nhiều vì sự đón tiếp. Hãy cầu nguyện cho tôi và hẹn gặp lại anh chị em sớm. (...) Ngày mai, tôi muốn đi cầu nguyện với Đức Trinh Nữ, xin Mẹ che chở toàn thể thành Rôma. Chúc ngủ ngon và nghỉ ngơi tốt."
Vài tháng sau khi được bầu chọn, Đức Giáo hoàng Phanxicô quyết định thực hiện chuyến đi đầu tiên ra khỏi Rôma đến Lampedusa, một hòn đảo nhỏ phía nam nước Ý, nơi đã trở thành biểu tượng cho thảm kịch nhập cư bất hợp pháp giữa châu Phi và châu Âu. Một trong những kỷ niệm khó quên nhất của chuyến đi này, với nghi thức tối thiểu, là bức ảnh vòng hoa được Đức Giáo hoàng ném xuống Địa Trung Hải trong một khoảnh khắc cầu nguyện.
Vào Chúa Nhật, ngày 25 tháng 5 năm 2014, trong chuyến tông du đến Đất Thánh, Đức Giáo hoàng đã chọn cầu nguyện tại bức tường ngăn cách do Israel xây dựng ở Bờ Tây. Hành động này mang cả ý nghĩa chính trị và tâm linh.
Sau chuyến tông du đến Chile tập trung vào vấn nạn lạm dụng tình dục, Đức Giáo hoàng đã chọn tiếp tục chuyến tông du đầu tiên đến Châu Mỹ Latinh kể từ khi đắc cử bằng cách đến thăm thị trấn nhỏ Puerto Maldonado của Peru, nằm giữa rừng mưa nhiệt đới, vào ngày 19 tháng 1 năm 2018. Tại đó, ngài đã gặp gỡ các đại diện của người bản địa trong hơn một giờ. Mười tám tháng sau, Thượng Hội đồng về Amazon được khai mạc.
Vào ngày thứ ba của hội nghị thượng đỉnh Vatican về lạm dụng tình dục, ngày 23 tháng 3 năm 2019, Đức Giáo hoàng Phanxicô và các đại diện của Giáo hội Công giáo đã lắng nghe chứng từ cảm động của một nạn nhân người Chile.
Khi cuộc khủng hoảng Covid bùng phát ở Ý và trên toàn thế giới, vào ngày 27 tháng 3 năm 2020, Đức Giáo hoàng Phanxicô đã quyết định ban phép lành Urbi et Orbi tại Quảng trường Thánh Phêrô vắng vẻ bất thường và tối sầm vì mưa.
Vào ngày thứ hai trong chuyến thăm Iraq, Đức Giáo hoàng đã gặp gỡ trao đổi Ayatollah Ali al-Sistani, người đứng đầu Hồi giáo Shia của nước này. Cuộc gặp gỡ chưa từng có tiền lệ này đã được ghi lại trong một bức ảnh duy nhất.
Vào đầu chuyến thăm Canada, từ ngày 24 đến 30 tháng 7 năm 2022, Đức Giáo hoàng Phanxicô đã đến thăm Nghĩa trang Maskwacis, nơi chôn cất các nạn nhân của hàng thập kỷ bị lạm dụng tại các trường nội trú dành cho trẻ em bản địa.
Đức Giáo hoàng Phanxicô đã chủ tế thánh lễ an táng Đức Bênêđíctô XVI tại Quảng trường Thánh Phêrô vào thứ Năm, ngày 5 tháng 1 năm 2023. Đức Bênêđíctô XVI qua đời vào thứ Bảy, ngày 31 tháng 12 năm 2022, ở tuổi 95. Vào cuối thánh lễ, trước khi quan tài được đưa vào vương cung thánh đường, Đức Phanxicô đã chào và đồng thời ban phép lành cuối cùng cho vị tiền nhiệm của mình, một cử chỉ đầy ý nghĩa và mang tính biểu tượng.
Trong chuyến thăm Marseille vào ngày 22 và 23 tháng 9 năm 2023, Đức Giáo hoàng Phanxicô đã tìm cách thu hút sự chú ý đến hoàn cảnh khó khăn của những người di cư đang cố gắng vượt qua Địa Trung Hải. Điểm dừng chân đầu tiên của ngài sau khi đến nơi là một nghi thức tưởng niệm có sự tham dự của đại diện các tôn giáo khác nhau và Đức Hồng y Jean-Marc Aveline, chỉ cách Vương cung thánh đường Notre-Dame-de-la-Garde vài bước chân.
Lễ Phục Sinh 2025: Thông điệp hy vọng cuối cùng
Thông điệp công khai cuối cùng của Đức Giáo hoàng Phanxicô là vào Chúa Nhật Phục Sinh năm 2025. Dù sức khỏe suy yếu sau hơn một tháng nằm viện tại Bệnh viện Gemelli, ngài vẫn tìm thấy sức mạnh để truyền tải thông điệp hy vọng đến toàn thế giới. Trong phép lành Urbi et Orbi, giọng nói của ngài vang lên lần cuối: "Chúa Kitô đã sống lại, Alleluia! Anh chị em thân mến, chúc mừng Lễ Phục Sinh!" Sau đó, ngài giải thích ý nghĩa cốt lõi của Mầu nhiệm Phục Sinh: "Anh chị em thân mến, đặc biệt là những người đang chịu đau đớn và thống khổ, tiếng kêu thầm lặng của anh chị em đã được lắng nghe, nước mắt của anh chị em đã được gom lại, không một giọt nước mắt nào bị mất! Trong cuộc khổ nạn và cái chết của Chúa Giêsu, Thiên Chúa đã gánh lấy tất cả sự ác của thế gian và, nhờ lòng thương xót vô biên của Ngài, đã chiến thắng nó."
Những lời cuối cùng của ngài trước công chúng vẫn còn in đậm trong ký ức của Giáo hội, như một di chúc thiêng liêng: "Trong Lễ Vượt Qua của Chúa, sự sống và cái chết đã giao tranh trong một cuộc đấu tay đôi kỳ diệu, nhưng Chúa sống mãi mãi và gieo vào lòng chúng ta niềm tin chắc chắn rằng chúng ta cũng được mời gọi tham dự vào cuộc sống không có bóng tối này, nơi tiếng va chạm vũ khí và tiếng vọng của cái chết sẽ không còn được nghe thấy nữa." Ngày hôm sau, Thứ Hai Phục Sinh, Đức Phanxicô đã về nhà Cha.
Chăm sóc trái đất và người nghèo như một di sản
Nói rằng Đức Giáo hoàng Phanxicô đã lay động các tín hữu là còn ít. Qua phong cách, cung giọng của ngài, nhưng cũng qua một sự triệt để nào đó, đặc biệt là trong cách ngài khuyến khích các tín hữu Công giáo trở thành "môn đệ thừa sai" và "đi đến những vùng ngoại vi". Vào tháng 11 năm 2013, trong tông huấn đầu tiên của mình, Evangelii Gaudium, ngài đã trình bày chương trình "mở rộng cửa Giáo hội". Ngài kêu gọi tất cả các tín hữu Công giáo "bước ra khỏi vùng an toàn của mình và có can đảm để đến với tất cả những vùng ngoại vi vốn đang cần đến ánh sáng của Tin Mừng".
Hai mối quan tâm xã hội lớn đã làm nổi bật con người ngài: lắng nghe tiếng kêu than của người nghèo và tiếng kêu cứu của hành tinh. Năm 2015, ngài đã ban hành thông điệp Laudato Si’, khẳng định vị thế của mình là một trong những tiếng nói hàng đầu về “việc chăm sóc ngôi nhà chung của chúng ta”. Thông qua lời kêu gọi của mình - được các nhà lãnh đạo thế giới hoan nghênh rộng rãi khi chuẩn bị cho COP21 tại Paris - Đức Giáo hoàng đã thành công trong việc tiếp cận hàng triệu người xa rời Công giáo nhưng lại quan tâm đến tính cấp bách của biến đổi khí hậu.
Vẫn noi theo bước chân của vị thánh bảo trợ mình là Thánh Phanxicô Assisi, trong thông điệp Fratelli Tutti (2020), ngài kêu gọi một nhân loại hòa giải: "Chúng ta hãy mơ ước, với tư cách một nhân loại duy nhất, như những lữ khách cùng chung một thân xác, như những đứa con của cùng một trái đất che chở tất cả chúng ta, mỗi người với sự phong phú của đức tin hay niềm tin riêng, mỗi người với tiếng nói riêng, tất cả đều là anh em."
Con đường nên thánh
Nhưng có lẽ điều định nghĩa rõ nhất về Đức Giáo hoàng Phanxicô là cách ngài thúc giục các tín hữu lắng nghe "tiếng kêu than của người nghèo" và đáp lại tiếng kêu than đó. Ngài viết trong tông huấn đầu tiên của mình, Evangelii Gaudium (2013) : "Mệnh lệnh lắng nghe tiếng kêu than của người nghèo được thể hiện rõ nét trong chúng ta khi chúng ta bị đảo lộn rất sâu xa trước nỗi đau khổ của người khác". Người nghèo, người di cư, tù nhân, trẻ em chưa sinh… Đức Giáo hoàng người Argentina luôn kêu gọi tình liên đới và lòng bác ái lớn lao hơn giữa con người.
Trong những tháng cuối đời, theo đường hướng thông điệp Dilexit nos (2014), ngài bắt đầu một tông huấn về sự quan tâm của Giáo hội đối với người nghèo. Một biểu tượng tuyệt vời cho mối liên kết giữa hai vị Giáo hoàng, chính văn bản này, mang tên Dilexit te, mà Đức Giáo hoàng Lêô XIV đã chấp nhận và công bố vào đầu triều đại của mình, "như vậy chia sẻ ước muốn của vị tiền nhiệm yêu dấu [của ngài] rằng tất cả các Kitô hữu có thể nhận thấy mối liên hệ mạnh mẽ tồn tại giữa tình yêu của Chúa Kitô và lời kêu gọi của Người đến gần người nghèo." Đối với Đức Phanxicô, cũng như đối với Đức Lêô XIV, lắng nghe tiếng kêu than của người nghèo là con đường nên thánh: "Trong lời kêu gọi nhận ra [Chúa Kitô] nơi người nghèo và người đau khổ, chính trái tim của Chúa Kitô được tỏ lộ, những cảm xúc và lựa chọn sâu sắc nhất của Người, mà mỗi vị thánh đều cố gắng noi theo" (Gaudete et exsultate, 2018). Một di sản đầy thách thức đối với người Công giáo!
Tý Linh
(theo nhật báo La Croix, và Mathilde de Robien và Yohana Rodríguez của Aleteia)
