Hai vai trò này của Đức Thánh Cha có ý nghĩa như thế nào trong bối cảnh công việc thường nhật của ngài với tư cách là vị lãnh đạo hữu hình của cộng đồng Công giáo toàn cầu?
Là trường hợp độc đáo trong số các nhà lãnh đạo thế giới, Đức Giáo hoàng đồng thời giữ hai vai trò: vị thủ lãnh tinh thần tối cao của Giáo hội Công giáo và người đứng đầu Tòa Thánh, một thực thể có chủ quyền riêng biệt theo luật pháp quốc tế, đóng vai trò là cơ quan quản trị trung ương của Giáo hội Công giáo.
Vậy, những vai trò đa dạng này có ý nghĩa gì trong bối cảnh công việc thường nhật của Đức Giáo hoàng với tư cách là vị lãnh đạo hữu hình của cộng đồng người Công giáo toàn cầu?
Ông Andreas Widmer, cựu thành viên Đội Cận vệ Thụy Sĩ từng phục vụ Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II và hiện đang giảng dạy tại Đại học Công giáo Hoa Kỳ ở Washington, D.C., chia sẻ với EWTN News rằng Lãnh địa Giáo hoàng (Papal States) từng là một vương quốc có lãnh thổ rộng lớn ở miền trung nước Ý, nơi Đức Giáo hoàng đóng vai trò là người cai trị về mặt thế tục.
Sau khi nước Ý thống nhất vào thế kỷ XIX và việc mất đi phần lớn các vùng lãnh thổ này vào năm 1870, Giáo hội đã phát triển hơn nữa khái niệm về Tòa Thánh như một sự hiện diện quốc tế trường tồn, không phụ thuộc vào việc sở hữu lãnh thổ rộng lớn.
Hiệp ước Latêranô năm 1929 đã chính thức hóa việc thành lập Thành Quốc Vatican, một lãnh thổ có chủ quyền nhỏ bé rộng khoảng 109 mẫu Anh, nằm tại khu vực Đồi Vatican, qua đó mang lại cho Đức Giáo hoàng mức độ độc lập vừa đủ để thực thi sứ vụ toàn cầu của mình mà không chịu sự cưỡng ép từ bên ngoài.
Widmer nói: “Kể từ đó, Đức Giáo hoàng đảm nhiệm hai vai trò riêng biệt. Ngài vừa là người đứng đầu về mặt tinh thần của Giáo hội Công giáo, vừa là nguyên thủ quốc gia của Thành Quốc Vatican, vị quốc chủ tuyệt đối duy nhất tại châu Âu.”
Về mặt nguyên tắc, Giáo hội có thể mất đi lãnh thổ Thành Quốc Vatican mà vẫn giữ được tư cách pháp nhân quốc tế cũng như các quan hệ ngoại giao thông qua Tòa Thánh — tương tự như cách một quốc gia có chủ quyền vẫn có thể tồn tại và duy trì quan hệ ngoại giao ngay cả khi không có một thủ đô cố định trên lãnh thổ.
Ông Widmer nhận định : “Giáo hội có thể từ bỏ Vatican mà vẫn có các đại sứ, bởi vì đó là Tòa Thánh. Đức Giáo hoàng hiện diện ở đâu, thì Tòa Thánh hiện diện ở đó.” Cơ chế này đảm bảo “libertas Ecclesiae” — quyền tự do của Giáo hội.
Ngoài ra, tư cách là nguyên thủ quốc gia nước ngoài được công nhận mang lại cho Đức Giáo hoàng các quyền miễn trừ theo luật pháp quốc tế; nhờ đó, ngài không phải chịu các nghĩa vụ dân sự thông thường tại quốc gia xuất thân, chẳng hạn như nghĩa vụ bỏ phiếu hay đóng thuế.
Đức Giáo hoàng có thể vẫn giữ quyền công dân của quê hương mình, bên cạnh quyền công dân Vatican mà ngài đương nhiên có được khi đắc cử.
Ông Andrea Gagliarducci, một chuyên gia về Vatican kiêm cộng tác viên của EWTN News, cho biết vị thế đặc biệt này cũng lý giải tại sao các nỗ lực coi Đức Giáo hoàng như một giám đốc điều hành doanh nghiệp trong các vụ kiện dân sự rốt cuộc đều thất bại: Với tư cách vừa là nguyên thủ quốc gia có chủ quyền, vừa là hiện thân thể chế của Tòa Thánh, ngài được hưởng mọi quyền miễn trừ pháp lý liên quan.
Quyền miễn trừ cá nhân của nguyên thủ quốc gia nước ngoài là một nguyên tắc tập quán của luật pháp quốc tế, đảm bảo sự miễn trừ hoàn toàn khỏi thẩm quyền tài phán hình sự, dân sự và hành chính tại một quốc gia khác, áp dụng cho cả các hành vi chính thức lẫn hành vi cá nhân.
Lãnh thổ nhỏ bé của Thành Quốc Vatican, theo lời Đức Giáo hoàng Piô XI, mang lại "vừa đủ phần thân xác để giữ cho linh hồn được hiệp nhất", qua đó cho phép người kế vị Thánh Phêrô có được sự tự do cần thiết để chăn dắt Giáo hội hoàn vũ mà không bị ràng buộc bởi lợi ích của bất kỳ quốc gia riêng lẻ nào.
Trên thực tế, Đức Thánh Cha chủ yếu tập trung vào vai trò lãnh đạo về mặt mục vụ và luân lý. Khi đề cập đến các vấn đề chiến tranh, hòa bình hay phẩm giá con người, ngài thực hiện điều đó trước hết và trên hết với tư cách là Đấng Đại diện Chúa Kitô.
Như Andrea Tornielli thuộc Bộ Truyền thông của Vatican đã chỉ rõ, trong vai trò lãnh đạo Giáo hội, Đức Giáo hoàng mời gọi thế giới hướng tới những nguyên tắc cao cả về công lý và tình huynh đệ, trong khi bộ máy ngoại giao thực tiễn của Tòa Thánh hoạt động nhằm phục vụ sứ mạng đó.
Tý Linh
(theo Amira Abuzeid, EWTN News)
