Để đón nhận thông điệp đầu tiên của Đức Giáo hoàng Lêô XIV đề cập đến thách thức nhân học của trí tuệ nhân tạo (AI), việc hiểu được các "chatbot" có thể làm được gì là rất hữu ích. Theo nhà văn Jean Duchesne, nếu thiếu tự do thiêng liêng, chúng có thể dẫn bạn đến một lý trí khép kín và mù quáng, thiếu đi sự sáng tạo đích thực.
Ngày nay, người ta nói rất nhiều về trí tuệ nhân tạo. Một mặt, nó được coi là một bước tiến công nghệ không thể ngăn cản, có tiềm năng tác động đáng kể đến đời sống xã hội và văn hóa, và mặt khác, nó lại được xem là mối đe dọa đối với việc làm, các quyền cơ bản và phẩm giá của nhân vị. Ít người hiểu được cách thức hoạt động của nó, nhưng dường như việc học cách sử dụng nó không quá khó, và kết quả thì "đáng kinh ngạc". Điều này trao quyền lực đáng sợ cho những người biết cách tận dụng công cụ này, và thậm chí còn hơn thế nữa cho những người kiểm soát quyền truy cập và vận hành nó, với nguy cơ kép là biến nó thành phương tiện thống trị ích kỷ và biến người dùng thành nô lệ cho công cụ đầy cám dỗ này.
Giữa các nhà tài phiệt theo chủ nghĩa tự do và những người sợ công nghệ
Để ngăn chặn bất kỳ sự ảnh hưởng nào đối với các cá nhân mà nhu cầu và mong muốn của họ có thể bị lợi dụng, một khuôn khổ đã được thiết lập từ khoảng mười năm qua (đặc biệt là ở châu Âu với GDPR: Quy định chung về bảo vệ dữ liệu). Những hạn chế này thường xuyên được tinh chỉnh và cập nhật, bất chấp sự phản đối từ các nhà tài phiệt theo chủ nghĩa tự do như Elon Musk và Peter Thiel. Những người sợ công nghệ và gièm pha trí tuệ nhân tạo đôi khi được gọi là những người theo chủ nghĩa tân Ludd, ám chỉ đến nhân vật huyền thoại Ned Ludd, người được cho là đã đập phá những chiếc máy dệt mới ở Anh vào cuối thế kỷ XVIII, khiến công nhân thất nghiệp.
Đức Giáo hoàng Phanxicô đã cảnh báo về những nguy hiểm của AI, và người kế nhiệm ngài, Đức Giáo hoàng Lêô XIV đã mô tả nó như một "thách thức nhân học" trong Sứ điệp cho Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội lần thứ 60 hồi tháng Giêng vừa qua. Ngài đang chuẩn bị khai triển lời cảnh báo này trong một thông điệp mà tựa đề của nó (Magnifica humanitas) đã được lưu hành và sắp được công bố. Dự kiến thông điệp này sẽ không chỉ tập trung vào vấn đề AI, mà còn đặt nó trong một viễn cảnh lịch sử và luân lý rộng lớn, cập nhật học thuyết xã hội của Giáo hội được khởi xướng năm 1891 bởi thông điệp Rerum novarum của Đức Giáo hoàng Lêô XIII.
Đối mặt với một người đối thoại phi nhân cách
Để đón nhận giáo huấn này này của Huấn quyền, có lẽ sẽ hữu ích nếu có một ý tưởng không quá mơ hồ về những gì AI cho phép. Chúng ta có thể nói rằng đây là những "chatbot" (người máy đàm thoại), tức là các hệ thống mà chúng ta trao đổi trên máy tính hoặc điện thoại di động. Chúng ta đặt câu hỏi hoặc đưa ra yêu cầu, và câu trả lời được đưa ra bằng ngôn ngữ dễ hiểu ngay lập tức, dựa trên các cơ sở dữ liệu khổng lồ nơi thông tin được sắp xếp, dựa trên mức độ phù hợp về mặt hình thức, bởi các thuật toán xác định trình tự các thao tác lựa chọn và kết hợp cần thiết để tạo ra kết quả mong muốn.
Tuy nhiên, đây không chỉ đơn thuần là các công cụ tìm kiếm (như Google hay Bing), bởi vì những gì được cung cấp không phải là thông tin thô, mà là các thông điệp trong ngôn ngữ thỉnh cầu và theo các điều khoản của nó. Hơn nữa - và trên hết -, người đối thoại ảo này có một "bộ nhớ", được tạo nên bởi các liên kết với các tìm kiếm trước đó, ít nhiều tương tự hoặc có liên quan, và có thể hoặc là nhấn mạnh và thậm chí tiếp tục các chủ đề đã được đề cập, hoặc là nhắm mục tiêu đầu ra chính xác hơn nếu được đưa ra các đòi hỏi cụ thể hơn. Các phản hồi luôn hợp lý, ngay cả khi chúng mang tính né tránh vì yêu cầu vượt quá khả năng có thể tiếp cận hoặc sự tương hợp.
Nguồn lực và rủi ro
Do đó, một cuộc đối thoại được thiết lập với một trợ lý phi nhân cách, với nguồn lực vượt trội hơn hẳn nguồn lực con người và không có sự thay đổi tâm trạng, mô phỏng hiệu quả tất cả các chức năng nhận thức của họ: từ nhận thức đến ra quyết định, bao gồm cả việc huy động kiến thức, học hỏi, suy luận, thích ứng, giao tiếp và thậm chí là sáng tạo. Điều này giúp giải quyết nhiều vấn đề thường ngày trong cuộc sống cá nhân, nghề nghiệp, trí tuệ và nghệ thuật: AI có thể đề xuất giải pháp, tóm tắt một văn bản phức tạp, dịch sang ngôn ngữ khác, viết thư, bài báo, tiểu thuyết hoặc thơ, tạo nhạc, hình ảnh, video…
Không khó để dự đoán những lạm dụng mà các công cụ này cho phép. Điều được tạo ra là một thực tại hữu hình, nơi thật và giả không còn phân tách được. Điều này có thể được sử dụng để thao túng dư luận và đào sâu thêm sự chia rẽ (vì thuật toán có xu hướng củng cố sở thích và định kiến). Hơn nữa, vì trí tuệ nhân tạo liên tục tiến triển, liệu nó có thể phát triển lôgic mà nó xây dựng đến mức che khuất những nhu cầu của con người, những nhu cầu ban đầu thúc đẩy nó? Chúng ta không quá xa so với những viễn cảnh phản địa đàng (dystopies) trong khoa học viễn tưởng, nơi không phải một nhóm các nhà khoa học tài năng và điên rồ hay những siêu robot hình người thống trị, mà là một lý trí khép kín và mù quáng, thiếu dự phóng và tự do.
Giữa đạo văn và mô phỏng
Nỗi sợ hãi này được nuôi dưỡng bởi chủ nghĩa siêu nhân, mà một số người đã làm giàu một cách trắng trợn nhờ các công nghệ mới dường như mơ ước. Thêm vào đó là mức tiêu thụ năng lượng (có vẻ đáng sợ) cần thiết để lưu trữ và xử lý lượng dữ liệu ngày càng tăng. Liệu tất cả những điều này có đủ để khiến mọi người gia nhập hàng ngũ những người sợ công nghệ? Có lẽ đó là một sự hoảng loạn hơi sớm. Trí tuệ nhân tạo chắc chắn có thể hữu ích, và các cuộc nổi dậy của những người theo chủ nghĩa Ludd không ngăn cản hay thậm chí làm chậm lại sự tiến bộ của kiến thức và công nghiệp hóa, những thứ vẫn luôn cần được kiểm soát.
Mọi thứ mà trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra cho đến nay đều là sự bắt chước - tệ nhất là gian lận hoặc đạo văn, và tốt nhất là mô phỏng. Chúng ta đã thấy điều này với vở hài kịch Nhà chiêm tinh hay những điềm báo giả, được công diễn gần đây, do nhà hát Sorbonne dàn dựng, và chính Molière cũng có thể đã viết và dàn dựng, với cốt truyện và kịch bản hoàn toàn có thể thực, và hơn nữa, sự tái hiện hoàn hảo về sân khấu và bối cảnh, cách diễn đạt, diễn xuất, trang phục và nhạc đệm. Tất cả những điều này đều mang lại bài học và giải trí theo nghĩa tốt nhất của từ, nhưng không mang lại điều gì thực sự chưa từng có và không phải do AI tạo ra hoàn toàn ngay lập tức, mà là với sự trợ giúp của AI thông qua sự thúc đẩy liên tục từ những người điều phối của đoàn kịch.
Nếu điều khả thi trở thành bắt buộc...
Cuộc phiêu lưu này chứng minh sự phong phú trong tài năng của Molière, nhưng cũng cho thấy trí tuệ nhân tạo khó có thể thoát khỏi con người. Sẽ vẫn rất khó để nó tạo ra một phiên bản cập nhật của Bài ca Roland, Andromache, hay La Recherche du temps perdu, Venus de Milo, Mona Lisa, hoặc một vở opera của Mozart. Dù sao trí tuệ nhân tạo cũng không thể bịa ra một Tin Mừng thứ năm để thay thế bốn Tin Mừng truyền thống, và lý do khá đơn giản: Thánh Kinh đã chứa đựng tất cả những gì Thiên Chúa muốn mặc khải, đến độ bất kỳ sự bổ sung nào cũng đều không xứng tầm (như các văn bản ngụy kinh đáng thất vọng đã xác nhận). Tuy nhiên, những người nhận được Lời này không hề bị kết án phải im lặng thụ động, như được chứng minh bởi tất cả những gì mà đức tin truyền cảm hứng cho các nền văn minh mà Lời này thấm nhuần.
Do đó, trí tuệ nhân tạo là một trong những phương tiện sẵn có vốn có xu hướng áp đặt những mục đích mà chúng cho phép. Vào những năm 1960, triết gia người Canada (và theo đạo Công giáo) Marshall McLuhan đã chứng minh rằng người ta xem truyền hình vì nghiện, chứ không phải để tìm kiếm thông tin hay giải trí. Tương tự như vậy, ngày nay, việc thao túng người sống (từ khi sinh ra đến khi chết) được tạo điều kiện thuận lợi bởi các công nghệ hiện có. Có khả năng thông điệp đầu tiên của Đức Giáo hoàng Lêô XIV sẽ thúc đẩy sự cởi mở về mặt thiêng liêng cần thiết để chống lại cám dỗ biến tiềm năng giải phóng ban đầu thành một tiềm năng cưỡng bức làm cho u mê và bóp nghẹt tự do.
------------------------------------
Tý Linh chuyển ngữ
(nguồn : Aleteia)
